خیابان از نگاه کودک
اگر مسیر خانه تا مدرسه را از تراز چشم کودک ببینیم، چه چیزهایی در خیابان تغییر می‌کند؟ خودروی پارک‌شده ممکن است دید او را بگیرد؛ عبور از تقاطع زمان بیشتری بخواهد و نبودِ جایی برای مکث، یک پیاده‌روی کوتاه را برای کودک و همراهش دشوار کند. همین تجربه‌های روزمره، نقطهٔ مناسبی برای بازاندیشی در طراحی خیابان‌اند.
راهنمایی برای دیدن و طراحی کردن
کتاب «طراحی خیابان برای کودکان» با عنوان اصلی Designing Streets for Kids، حاصل کار NACTO و ابتکار جهانی طراحی شهرها، GDCI، است که در سال ۲۰۲۰ توسط Island Press منتشر شد. این راهنما در ادامهٔ «راهنمای جهانی طراحی خیابان» تهیه شده و نیازهای کودکان و مراقبان آن‌ها را در پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری و استفاده از حمل‌ونقل عمومی بررسی می‌کند. عنوان فارسی این نوشته، عنوانی توصیفی است و به ترجمهٔ فارسی مشخصی اشاره ندارد. [۱، ۲]
NACTO & Global Designing Cities Initiative. Designing Streets for Kids. Island Press, 2020. ISBN: 9781642830712.
شهر برای همگان
به گمان من، شهر باید برای همگان باشد. این کتاب را هم از همین منظر می‌خوانم: راهنمایی برای شناخت آنچه نزد کودکان اهمیت بیشتری دارد و توجه به آن در طراحی شهر مشترکمان، نه ساختن شهری جداگانه برای آنان. همان‌گونه که باید نیازهای زنان، افراد نابینا و افراد دارای معلولیت را در نظر بگیریم. توجه به همگان، مستلزم دیدن تفاوت نیازها و موانع حضور هر گروه است. ارزش این راهنما در آن است که کمک می‌کند تجربهٔ کودکان نیز در تصمیم‌های طراحی دیده و شنیده شود.
از مشاهدهٔ وایت تا تجربهٔ کودک
در معرفی «زندگی اجتماعی فضاهای شهری کوچک» دیدیم که وایت، مشاهدهٔ رفتار واقعی مردم را مبنای شناخت فضای عمومی قرار می‌دهد. پیوند این نگاه با طراحی برای کودکان، در پرسشی مشترک آشکار می‌شود: چه کسانی در فضا حضور دارند، چگونه از آن استفاده می‌کنند و چه کسانی از آن کنار گذاشته شده‌اند؟ راهنمای طراحی برای کودکان را می‌توان با همین حساسیت خواند؛ البته موضوع و روش تدوین آن با پژوهش وایت یکسان نیست. اینجا مشاهده باید با شنیدن تجربهٔ کودک و همراه او تکمیل شود. خلوت بودن یک مسیر، به‌تنهایی نشانهٔ بی‌نیازی کودکان به آن نیست؛ شاید عبور از آن دشوار یا نگران‌کننده باشد.
مسیر پیوسته و امکان مکث
راهنما از مقیاس شبکهٔ محله تا جزئیات گذرگاه، پیاده‌رو، محل نشستن، ایستگاه حمل‌ونقل عمومی و فضای بازی پیش می‌رود. پرسش اصلی برای خواننده این است که این اجزا چگونه یک تجربهٔ پیوسته می‌سازند. پیاده‌روی هموار، اگر به تقاطعی نامناسب برسد، مسیر دسترس‌پذیری پدید نمی‌آورد. برای همراهی که کالسکه می‌راند، کودکی با محدودیت حرکتی یا پدربزرگی که کودک را به مدرسه می‌برد، پیوستگی مسیر و امکان استراحت اهمیت دارد. توجه به کودک، فرصتی برای دیدن رابطهٔ مراقبت، حرکت و حضور نسل‌های مختلف در خیابان است. [۱]
کودکان در فرایند طراحی
چگونه می‌توان از خود کودکان آموخت؟ راهنمای تکمیلی «چگونه کودکان را در طراحی خیابان مشارکت دهیم» که در سال ۲۰۲۴ معرفی شد، ابزارها و فعالیت‌هایی برای مشارکت آن‌ها ارائه می‌کند. راهنمای دیگرِ این مجموعه، «چگونه تغییرات خیابان‌های اطراف مدارس را ارزیابی کنیم»، توضیح می‌دهد چگونه نتیجهٔ تغییر طراحی این خیابان‌ها را، از جمله در زمینهٔ ایمنی رفت‌وآمد و کاهش سروصدا، بسنجیم؛ از انتخاب شاخص و گردآوری داده تا تحلیل و ارائهٔ یافته‌ها. این دو منبع، معرفی کتاب را به پرسش‌های عملی امروز نزدیک می‌کنند: پیش از مداخله چه می‌دانیم، تجربهٔ چه کسانی را شنیده‌ایم و پس از اجرا چه چیزی را می‌سنجیم؟ [۳، ۴]
خواندن کتاب در زمینهٔ شهرهای ایران
برای استفاده از این تجربه‌ها در شهرهای ایران، بهتر است از یک مسیر واقعی آغاز کنیم: راه خانه تا مدرسه، ایستگاه یا فضای بازی. در ساعات متفاوت، محل عبور و انتظار را ببینیم، موانع مسیر را ثبت کنیم و با رعایت رضایت و حریم خصوصی، تجربهٔ کودکان و همراهانشان را بشنویم. سپس بپرسیم چه تغییری با اقلیم، شیوهٔ رفت‌وآمد، امکانات نگهداری و شرایط همان محله سازگار است. عکسِ یک خیابان رنگارنگ، به‌تنهایی نسخهٔ اجرایی ما نیست. سرعت و رفتار وسایل نقلیه، کیفیت عبور پیاده، سایه، دسترس‌پذیری و نتیجهٔ تغییرات نیز باید بررسی شوند. این‌ها پرسش‌های پیشنهادی برای خواندن و مشاهده‌اند؛ طراحی و ارزیابی ایمنی هر محل به بررسی تخصصی نیاز دارد.
مطالعهٔ مرتبط
برای ادامهٔ مطالعه، کتاب «شهر از تراز چشم کودکان» (The City at Eye Level for Kids؛ عنوان فارسی توصیفی) از مجموعهٔ استیپو، تجربهٔ کودکان و مراقبان آن‌ها در شهر و نقش فعالشان در شکل‌دادن به محیط زندگی را بررسی می‌کند. این اثر مستقل می‌تواند در کنار راهنمای طراحی خیابان خوانده شود و بحث را به تجربهٔ گسترده‌تر حضور در شهر پیوند بزند. مجموعهٔ «شهر از تراز چشم» (The City at Eye Level)، جلدی دربارهٔ شهرهای آسیا نیز دارد؛ معرفی و دسترسی به این آثار در صفحهٔ رسمی مجموعه آمده است. [۵]
دسترسی به کتاب
نسخهٔ دیجیتال راهنما از صفحهٔ رسمی GDCI رایگان در دسترس است. این مجموعه درخواست کرده به‌جای بازنشر فایل، پیوند همان صفحه به اشتراک گذاشته شود. صفحهٔ دریافت، ایمیل می‌خواهد و دربارهٔ عضویت در خبرنامه اطلاع می‌دهد. بهتر است خواننده با آگاهی از این شرایط، مستقیماً به منبع اصلی مراجعه کند. [۱]
