در اوایل دههٔ ۲۰۱۰، زمانی که در تورنتو زندگی می‌کردم، در فضای ورزشی یا جمعی ساختمان‌های مسکونی، برنامه‌هایی برای آموزش حرکت به سالمندان می‌دیدم. در این جلسات از صندلی هم استفاده می‌شد و سالمندان یاد می‌گرفتند چگونه راه بروند، بایستند، تعادل خود را حفظ کنند و هنگام کار در آشپزخانه ایمن‌تر حرکت کنند. تا آنجا که به یاد دارم، این برنامه‌ها با حمایت نهادهای عمومی و با هدف ارتقای سلامت سالمندان برگزار می‌شد. این تجربه از زمینه‌های توجه من به موضوع پیشگیری از زمین‌خوردن (Fall Prevention) در کتاب «شهر همگان» بود.
در فصل چهارم کتاب، بخشی با همین عنوان، «پیشگیری از زمین‌خوردن»، آمده است؛ موضوعی که در کنار دسترسی، تحرک و مناسب‌سازی محیط شهری قرار می‌گیرد. امروز، با بازگشت به آن بحث و مرور شواهد تازه، می‌توان روشن‌تر دید که پیشگیری چگونه سلامت فرد، محیط خانه و مسئولیت شهر را به یکدیگر پیوند می‌دهد. [۱]
حادثه‌ای کوتاه با پیامدهایی طولانی
زمین‌خوردن ممکن است در چند ثانیه رخ دهد، اما پیامد آن می‌تواند مدت‌ها باقی بماند: آسیب، محدودشدن حرکت، ترس از دوباره افتادن و دشوارشدن کارهایی که پیش از آن عادی بودند. ترس از افتادن نیز گاهی فرد را به کاهش فعالیت وادار می‌کند؛ کاهش فعالیت می‌تواند توان و انعطاف بدن را کمتر کند و دور تازه‌ای از آسیب‌پذیری پدید آورد. [۲]
برای دیدن ابعاد مسئله، چند عدد با محدوده و سال مشخص مفید است:
- آمریکا، سال ۲۰۲۰: حدود ۱۴ میلیون نفر از افراد ۶۵ساله و بالاتر گزارش کردند که در یک سال گذشته دست‌کم یک بار زمین خورده‌اند. این رقم شمار افراد است، نه تعداد کل رخدادها. [۳]
- آمریکا، سال ۲۰۲۴: بیش از ۴۳ هزار مرگ و حدود ۴٫۵ میلیون مراجعه به اورژانس بر اثر زمین‌خوردن در میان افراد ۶۵ساله و بالاتر ثبت شده است. [۴]
- کانادا، سال مالی ۲۰۲۳–۲۰۲۴: ۸۱٬۵۹۹ مورد بستری مرتبط با زمین‌خوردن افراد ۶۵ساله و بالاتر ثبت شده است؛ داده‌های این آمار، استان کبک را شامل نمی‌شود. [۵]
این ارقام، پیامدهای متفاوتی را در سال‌ها و جمعیت‌های متفاوت نشان می‌دهند و نباید با هم جمع شوند. همچنین همهٔ این آسیب‌ها را نمی‌توان به نبود آموزش یا سرمایه‌گذاری نسبت داد؛ وضعیت سلامت، توانایی فرد و شرایط محیطی نیز در خطر زمین‌خوردن نقش دارند.
همان‌طور که برای پیشگیری از تصادف به آموزش، طراحی مسیر، نگهداری و مسئولیت نهادها توجه می‌کنیم، برای زمین‌خوردن نیز باید پیش از حادثه برنامه داشته باشیم. توصیهٔ «مواظب باش» زمانی مفیدتر می‌شود که امکان حرکت ایمن هم فراهم باشد.
تمرین و آموزش باید به زندگی روزمره برسد
برنامه‌های پیشگیری به توانایی حرکت فرد توجه می‌کنند: تعادل، راه‌رفتن، قدرت عضلانی و انجام فعالیت‌های روزمره. در مرور شواهد سال ۲۰۲۴ کارگروه خدمات پیشگیرانهٔ آمریکا، برنامه‌های ورزشیِ بررسی‌شده با حدود ۱۵ درصد کاهش نسبی در نرخ زمین‌خوردن همراه بودند. نرخ زمین‌خوردن، تعداد رخدادها در طول پیگیری را می‌سنجد؛ این عدد به معنای جلوگیری از افتادنِ ۱۵ درصد از همهٔ سالمندان نیست.
این کارگروه، مداخلات ورزشی را برای سالمندانِ ساکن جامعه که خطر زمین‌خوردن در آنان بیشتر است توصیه می‌کند. برنامه باید با وضعیت فرد تناسب داشته باشد. نتیجهٔ پژوهش را هم نمی‌توان به هر کلاس ورزشی تعمیم داد: کاهش زمین‌خوردن و آسیب‌ها مشاهده شده، اما کاهش شکستگی یا مرگ‌ومیر در نتایج تجمیعی قطعی نبوده است. [۶]
بنابراین، برگزاری یک جلسهٔ عمومی یا توصیه به بیشتر راه‌رفتن، جای برنامهٔ متناسب و پیگیری‌شده را نمی‌گیرد. برای کسی که سابقهٔ افتادن یا مشکل تعادل دارد، انتخاب تمرین و بررسی عوامل خطر باید با نظر متخصص انجام شود.
وقتی پیشگیری به محله می‌آید
در انتاریوی کانادا، کلاس‌های رایگان ورزش و پیشگیری از زمین‌خوردن برای افراد ۶۵ساله و بالاتر ارائه می‌شود. برنامه‌ها بر حفظ قدرت، تعادل و تحرک تمرکز دارند و آموزشِ ایمن‌ترکردن محیط خانه نیز در خدمات آن‌ها جای می‌گیرد. کلاس‌های پیشگیری را فیزیوتراپیست یا دیگر متخصصان سلامت ارائه می‌کنند. [۷]
اهمیت شهریِ چنین تجربه‌ای در نزدیک‌کردن خدمات به زندگی مردم است. اگر شرکت در کلاس به سفر دشوار، هزینهٔ زیاد یا همراهی دائمی دیگری وابسته باشد، ممکن است کسانی که بیشترین نیاز را دارند از آن محروم بمانند. فضای جمعی یک مجتمع مسکونی یا مرکز محله، در صورت مناسب‌بودن و برخورداری از نیروی آموزش‌دیده، می‌تواند بخشی از این فاصله را کم کند.
البته نزدیک‌بودن کلاس کافی نیست. مسیر رسیدن به آن، ورودی ساختمان، روشنایی و امکان استفاده از خدمات نیز باید با نیاز شرکت‌کنندگان سازگار باشد. پیشگیری از همان مسیری آغاز می‌شود که سالمند برای رسیدن به برنامه طی می‌کند.
از آشپزخانه تا پیاده‌رو
راهنمای ایمنی خانهٔ سازمان بهداشت عمومی کانادا، موضوع‌هایی مانند روشنایی، فرش‌های لغزنده، مسیرهای بدون مانع، ایمنی پله‌ها، دستگیره‌های مناسب و دسترسی آسان به وسایل آشپزخانه را مطرح می‌کند. همین جزئیات یادآوری می‌کنند که محیط روزمره تا چه اندازه در امکان حرکت ایمن نقش دارد. [۲]
در بیرون خانه نیز این توجه باید ادامه پیدا کند. سازمان بهداشت عمومی کانادا، در کنار تمرین تعادل و قدرت و آموزش سالمندان، رفع خطرهایی مانند برف و یخ از مسیرهای عمومی و فراهم‌کردن دستگیره و نرده در فضاهای لازم را از اقدامات جامعه برای پیشگیری می‌داند. [۸]
از منظر «شهر همگان»، ایمنی باید در سراسر مسیر، از خانه تا مدرسه، فروشگاه و مرکز خدمات، پیوسته باشد. در شهرهای ما نیز اشغال پیاده‌رو با کالای مغازه، توقف خودرو و موتورسیکلت یا جانمایی نامناسب تجهیزات شهری می‌تواند راه را دشوار کند. حتی ناهمواری کوچک، به‌ویژه در نور کم، برای توانایی‌های متفاوت پیامد یکسانی ندارد. ساکنان و کسب‌وکارها با باز نگه‌داشتن مسیر و توجه به نیاز دیگران سهمی در پیشگیری دارند؛ اما این مشارکت، مسئولیت مدیریت شهری در طراحی، بازرسی، نگهداری و رفع موانع را کم نمی‌کند.
گزارش خطر هم باید آسان باشد. برای نمونه، برنامهٔ ۳۱۱ تورنتو امکان ثبت موقعیت، فرستادن عکس و پیگیری درخواست را فراهم می‌کند. [۱۰] چنین امکانی در کنار راه‌های تلفنی و حضوری، می‌تواند به شناسایی موانع برای همهٔ عابران کمک کند، نه فقط سالمندان. آموزش شهروندی وقتی به نتیجه نزدیک می‌شود که گزارش، مسئول رسیدگی و پاسخ روشن داشته باشد و رفع خطر پیگیری شود؛ داشتن یک برنامهٔ موبایلی به‌تنهایی به معنای ایمن‌شدن مسیر نیست.
هزینه‌ای که پیشگیری باید پیش از آن دیده شود
پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۴، هزینه‌های درمانی منتسب به زمین‌خوردن‌های غیرکشندهٔ افراد ۶۵ساله و بالاتر در آمریکا را برای سال ۲۰۲۰ حدود ۸۰ میلیارد دلار برآورد کرده است. این رقم، برآورد هزینهٔ ناشی از زمین‌خوردن است؛ برای محاسبهٔ صرفه‌جویی باید هزینه و اثربخشی هر برنامهٔ پیشگیری جداگانه سنجیده شود. [۹]
کاهش آسیب‌ها می‌تواند نیاز به خدمات درمانی و توان‌بخشی را کمتر کند. جلوگیری از یک آسیب شدید ممکن است به معنای پرهیز از بستری، جراحی و دوره‌ای طولانی از مراقبت باشد. بااین‌حال، نمی‌توان از کاهش تعداد زمین‌خوردن‌ها، درصد ثابتی برای کاهش جراحی یا صرفه‌جویی نظام سلامت استخراج کرد. ارزش برنامه باید با نتیجهٔ واقعی آن سنجیده شود.
برای شهرهای ما از کجا می‌توان آغاز کرد
به نظر می‌رسد نقطهٔ شروع، برنامه‌ای محله‌ای و قابل‌ارزیابی باشد: همکاری مراکز سلامت، متخصصان توان‌بخشی، شهرداری و مدیریت مجتمع‌های مسکونی برای شناسایی نیازها و فراهم‌کردن آموزش و تمرین مناسب.
در چنین برنامه‌ای، لازم است چند کار به هم متصل شوند:
- ارزیابی اولیه و ارجاع افرادِ نیازمند بررسی تخصصی
- کلاس‌های مستمر و متناسب با توان شرکت‌کنندگان
- بررسی خطرهای خانه، فضاهای مشترک ساختمان و مسیرهای روزمره
- تعیین مسئول و زمان اصلاح موانع شناسایی‌شده
- پیگیری نتیجه، از استمرار حضور در برنامه تا رخداد زمین‌خوردن و آسیب
معیار موفقیت، تعداد کلاس یا عکس افتتاح برنامه نیست. باید پرسید آیا افراد توانسته‌اند در برنامه بمانند؟ آیا موانع شناسایی‌شده برطرف شده‌اند؟ آیا حرکت روزمره برای آنان ایمن‌تر و مستقل‌تر شده است؟
این همان پیوندی است که میان سلامت فرد و کیفیت شهر اهمیت دارد. شهری که برای همگان آماده می‌شود، باید حفظ توان حرکت را جدی بگیرد و فرصت پیشگیری را در دسترس قرار دهد. دست‌گرفتن پیش از زمین‌خوردن، از همین توجه آغاز می‌شود.
